Anahtar kelimeler: Tcankara Yazildiği İlamda Ankara Milleti Kredi Özetle Yoluna Adliye Hükme
T.C.Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21.Hukuk Dairesi █████████ Esas ████████ Karar
T.C.ANKARABÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ21.HUKUK DAİRESİESAS NO
: █████████KARAR NO
: ████████TÜRK MİLLETİ ADINAKARARİNCELENEN DOSYANINMAHKEMESİ
: ANKARA 13. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİTARİHİ
: █████/2023NUMARASI
: ███████ Esas ████████ KararDAVACI
:VEKİLLERİ
:DAVALILAR
:VEKİLİ
:DAVA
: İtirazın İptali (Genel Kredi Sözleşmesinden Kaynaklanan)DAVA TARİHİ
: █████/2021KARAR TARİHİ
: █████/2026GEREKÇELİ KARARINYAZILDIĞI TARİH
: █████/2026Taraflar arasındaki itirazın iptali istemine ilişkin davanın yargılaması sonunda ilamda yazılı gerekçeyle davanın kısmen kabulüne yönelik olarak verilen hükme karşı davacı vekilince süresinde istinaf kanun yoluna başvurulması üzerine dosya incelendi, gereği konuşulup düşünüldü.DAVADavacı vekili dava dilekçesinde özetle; müvekkilinin genel kredi sözleşmesinden kaynaklanan alacağının tahsili için başlatılan icra takibine davalıların haksız olarak itiraz ettiğini belirterek itirazın iptaline, %20 oranında icra inkar tazminatına karar verilmesini talep ve dava etmiştir.CEVAPDavalılar vekili cevap dilekçesinde özetle; hesap kat ihtarnamesini tebliğ alan şahsın müvekkili şirket ile bağlantısının bulunmadığını, tebligatın usulsüz yapıldığını, asıl borçlu şirkete usulüne uygun ihtarname tebliğ edilmediğinden kefil aleyhine takip başlatılamayacağını, kredi alacağı hesaplanırken fahiş faiz işletildiğini, müvekkili şirket ve ... ... aleyhine ipoteğin paraya çevrilmesi yolu ile başlatılan icra takibine ilişkin şikayet yoluna başvurulduğunu, müvekkili ... ... aleyhine başlatılan ipotekli takibin icra emrinin iptaline karar verildiğini, aynı ihtarnameye istinaden ipotek borçlusu dava dışı ... ... aleyhine de başlatılan takibe karşı yapılan şikayet üzerine borçlu ... ... Ltd.Şti hakkında takibin iptaline karar verildiğini, davaya konu takip talebinde ipotek tutarları mahsup edilmeden takip başlatıldığını belirterek davanın reddini, kötüniyet tazminatına hükmedilmesini istemiştir.İLK DERECE MAHKEMESİ KARARIMahkemece; taraflar arasında imzalanan genel nakdi ve gayri nakdi kredi sözleşmesi kapsamında %90 hazine destekli KGF kefaleti ile kullandırılan kredinin yeniden yapılandırılarak ödeme planına bağlandığı, ikinci taksitten sonra kalan 6 taksitin ödenmemesi üzerine kredi hesabının kat edilerek davalı borçlulara ihtarname keşide edildiği, borcun ödenmemesi üzerine davalılar hakkında Ankara 13. İcra Müdürlüğünün █████████ sayılı ilamsız takip başlatıldığı, davalı asıl borçlu yanında müteselsil kefil davalıların ödenmeyen kredi borcundan kefalet limiti oranında ve kendi temerrütlerinin hukuki sonuçları ile sorumlu olduklarından genel kredi sözleşmesine dayalı olarak davacı banka tarafından asıl borçlu şirkete kullandırılan kredi kapsamında ödenmeyen davacı banka alacağından sözleşme hükümlerine göre tespit edilen %37,92 temerrüt faiz oranı ve davacının kat tarihi itibariyle ana para tutarının 1.601.002,00 TL olduğuna ilişkin kabulü nazara alınarak bilirkişi tarafından yapılan hesaplama neticesinde takip tarihi itibariyle belirlenen davacı bankanın alacağından genel kredi sözleşmesi hükümleri gereğince müteselsil kefil davalıların sorumlu olduğu, İİK'nun 45. maddesi kapsamında asıl borçlu ... Mühendislik Mümessillik Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi'nin davacı bankaya olan borçlarının teminatını teşkil etmek üzere düzenlenmiş olan toplam 1.050.000,00 TL ipotek tutarının öncelikle BSMV ve işlemiş faiz olmak üzere davacı banka alacağından mahsubu gerektiği yine bu ipoteklerden 600.000,00 TL tutarındaki davalı ... ... tarafından verilen ipoteğin aynı zamanda adı geçenin kefalet borcunun teminatını da teşkil ettiğinden davalı ... ...'ın bilirkişiler tarafından tespit edilen davacı bankaya olan borcundan mahsubu gerektiği buna göre davacı bankanın davalı asıl borçlu şirketten takip tarihi itibariyle ödenmeyen 771.802,69 TL asıl alacağı, davalı kefil ... ...'dan ise 1.221.802,69 TL asıl alacağı bulunduğu, müteselsil kefil diğer davalıların ise takip tarihi itibariyle 1.787.811,73 TL asıl alacak, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.821.802,69 TL borçlarının bulunduğunun ispatlandığı gerekçesiyle davanın kısmen kabulüne, Ankara 13. İcra Müdürlüğünün █████████ sayılı takibe davalı ... Mühendislik Mümessillik Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi'nin itirazının 771.802,69 TL asıl alacak üzerinden, davalı ... ...'ın itirazının 1.221.802,69 TL asıl alacak üzerinden, diğer davalıların itirazının 1.787.811,73 TL asıl alacak, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.821.802,69 TL üzerinden iptali ile takip tarihinden itibaren asıl alacağa %37,92 oranında temerrüt faizi ve bu faizin %5 gider vergisi uygulanmak ve Ankara Gayrimenkul İcra Müdürlüğünün ████████, ████████ ve Ankara 13. İcra Müdürlüğünün █████████ sayılı takip dosyaları nedeniyle tahsilde tekerrür olmamak kaydıyla takibin devamına, davacının fazlaya ilişkin talebinin reddine, %20 icra inkar tazminatı olan 364.360,53 TL'nin davalı ... Mühendislik Mümessillik Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi'nin 154.360,53 TL'sinden, davalı ... ...'ın 244.360,53 TL'sinden sorumlu olması kaydıyla davalılardan müteselsilen alınarak davacıya ödenmesine, takibin kötü niyetle yapıldığı kanıtlanamadığından davalıların kötü niyet tazminatı talebinin reddine, Ankara 13. İcra Müdürlüğünün █████████ sayılı takip dosyasında işbu dava tarihinden sonra yapılan tahsilatın icra müdürlüğünce infaz aşamasında nazara alınmasına karar verilmiştir.İSTİNAF SEBEPLERİDavacı vekili istinaf dilekçesinde özetle; mahkemece esas borçlu firma yönünden toplam 1.050.000 TL ipotek tutarının davaya konu alacağın teminatı sayılarak borçtan mahsup edildiğini, mahkemece dava konusu kgf garantili kredi alacağını kapsamayan ipotek takiplerinin borçtan mahsup edilmesinin maddi olarak hatalı ve hukuki dayanaktan yoksun olduğunu, kgf teminatlı taksitli ticari kredi borcu gerek ipoteğin paraya çevrilmesi yolu ile icra takibine gerekse rehnin paraya çevrilmesi yolu ile icra takibine söz konusu kredi borcuna dahil edilmediğini, borçlu firmanın müvekkili bankaya kgf dışından başka kredileri mevcut olup, mevcut ipotek ve rehin takibinin söz konusu krediler hakkında başlatıldığını, takip tarihi olan 14.07.2020 tarihli borç ve kredi dökümünde belirtildiği üzere takiplerin 0266114 nolu taksitli ticari kredi ve 4508031336525815 nolu ticari kredi kartının dahil edildiğini, takip talepleri ve ödeme/icra emirleri dilekçe ekinde olup, takip talepleri incelendiğinde başlatılan takiplere konu krediler ile itirazın iptaline konu kredinin farklı krediler olduğunun görüleceğini, mahkemece bu kadar basit bir inceleme yapılmayarak, bilirkişilerin eksik ve hatalı incelemeleri esas alınarak davaya konu kredi için ipotek tutarlarının mahsup edilmesi ile itirazın kısmen iptal edilerek davanın kısmen kabul edilmesinin hatalı olduğunu, ödenmeyen toplam 6 taksite ilişkin toplam 153.440,91 TL tutarındaki faizin (kredi meri iken tahsil edilemeyen tahakkuk etmeyen faiz) hesaplamaya katılması talep edilmişse de, düzenlenen raporlarda hatalı olarak ve ısrarla talep etmelerine rağmen diğer taksitlerin hesaba dahil edilmediğini, söz konusu ödenmeyen ve hesaba katılmayan 3 taksitin hesaba katılmamasının, raporun eksik olmasının ve karara söz konusu raporun esas alnıması nedeni ile kararın eksik ve hatalı olması nedeni ile mahkemece verilen hatalı kararın bu yönü ile düzeltilmesini talep ettiklerini, davaya konu kredinin ipotek ve rehin takiplerine konu edilmediğinin dikkate alınarak takip alacağımızdan ipotek ve rehinin mahsup edilmeksizin hesaplanarak mahkemece karar verilmesi istediklerini belirterek ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına, davanın kabulüne karar verilmesini istemiştir.HUKUKİ NİTELENDİRME, DELİLLERİN VE İSTİNAF SEBEPLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİDava; genel kredi sözleşmesinden kaynaklanan alacağın tahsili için başlatılan icra takibine vaki itirazın iptali istemine ilişkindir.6100 Sayılı HMK'nın 355. maddesi gereğince, istinaf incelemesinin istinafa gelen tarafın sıfatı ile istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak kamu düzenine aykırılık bulunup bulunmadığı hususu gözetilerek ilk derece mahkemesinin taraflar arasındaki ihtilafta görevli mahkeme oluşu ve eldeki davada kesin yetki kuralına da aykırılık bulunmadığı anlaşılmakla işin esasına girilerek yapılan incelemede;Yargılama aşamasında bankacı bilirkişiden alınan █████/2021 tarihli kök, █████/2021 tarihli birinci ek, █████/2023 tarihli ikinci ek rapor, Ankara 13. İcra Müdürlüğünün █████████ sayılı takip dosyası, genel kredi sözleşmesi sureti, hesap kat ihtarı, Ankara 16. İcra Hukuk Mahkemesinin ████████ Esas ████████ Karar sayılı karar sureti, Ankara 5. İcra Hukuk Mahkemesinin ████████ Esas ████████ Karar sayılı karar sureti, ipotek resmi senetleri, Ankara Gayrimenkul Satış İcra Dairesinin ████████ sayılı takip dosyası sureti, Ankara Gayrimenkul Satış İcra Dairesinin ████████ sayılı takip dosyası sureti, taşıt rehin sözleşmesi, Ankara 13. İcra Dairesinin █████████ sayılı takip dosyası sureti dosya içerisinde yer almaktadır.Dava konusu Ankara 13. İcra Müdürlüğünün █████████ sayılı takip dosyası incelendiğinde; davacı tarafından davalı borçlular aleyhine genel kredi sözleşmesinden kaynaklanan toplam 1.836.373,05 TL nakit alacağın tahsili talebi ile icra takibi başlatıldığı, ödeme emrinin davalı borçlulara tebliğ edildiği, davalıların 7 günlük itiraz süresi içerisinde takibe konu borca itiraz ettiği, işbu itirazın iptali davasının İİK'nun 67. maddesi uyarınca itiraz dilekçesinin alacaklı/vekiline tebliğ tarihinden itibaren başlayacak olan 1 yıllık hak düşürücü süre içerisinde açıldığı dosya içeriğiyle sabittir.Anılan icra takip dayanağı genel kredi sözleşmesinin davacı banka ile davalı şirket arasında █████/2014 tarihli 800.000,00 TL limitli olarak akdedildiği, son limit artışıyla sözleşme limitinin 3.700.000,00 TL'ye çıkarıldığı, anılan sözleşmede diğer davalıların müteselsil kefil sıfatıyla imzalarının yer aldığı anlaşılmıştır.Davacı tarafından kredi hesabı kat edilerek davalılara hesap kat ihtarnamesi gönderilmiştir. █████/2020 tarihli ihtarnamede 1.804.732,18 TL nakit alacağın ödenmesi ihtar edilmiş, davalı borçlulara 7 gün atıfet süresi tanınmıştır. Anılan ihtarname davalı şirketin sözleşmedeki adresine bila tebliğ edildiği gibi, diğer davalılara çıkarılan ihtarnamede bila tebliğ olmuştur.Yargılama aşamasında alınan bilirkişi kök raporunda, temerrüt faiz oranının %37,92 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan 1.794.754,42 TL asıl, 30.867,92 TL işlemiş faiz, 1.543,39 TL BSMV olmak üzere toplam 1.827.165,73 TL alacağı bulunduğu, temerrüt faiz oranının %38,40 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan 1.794.754,42 TL asıl, 31.295,71 TL işlemiş faiz, 1.564,79 TL BSMV olmak üzere toplam 1.827.614,92 TL alacağı bulunduğu, davacı banka lehine toplam 1.000.000,00 TL ipotek ile 50.000,00 TL limitli araç rehni olduğu yönünde kanaat bildirilmiştir.Alınan birinci ek raporda, davalıların ihtarname ile mütemerrit oldukları ihtimalinde temerrüt faiz oranının %37,92 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan 1.601.002,00 TL asıl, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.634.992,96 TL alacağı bulunduğu, temerrüt faiz oranının %38,40 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan 1.601.002,00 TL asıl, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.634.992,96 TL alacağı bulunduğu, kefillerin takiple temerrüte düştüğünün kabul edilmesi halinde temerrüt faiz oranının %37,92 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalı kefillerden 1.601.002,00 TL asıl, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.634.992,96 TL alacağı bulunduğu, temerrüt faiz oranının %38,40 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalı kefillerden 1.601.002,00 TL asıl, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.634.992,96 TL alacağı bulunduğu tespit edilmiştir.İtiraz üzerine banka kayıtlarında yapılan inceleme ile hazırlanan ikinci ek raporda, temerrüt faiz oranının %37,92 kabul edilmesi halinde taleple bağlı kalınarak takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan 1.787.811,73 TL asıl, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.821.802,69 TL alacağı bulunduğu, temerrüt faiz oranının %38,40 kabul edilmesi halinde takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan 1.787.811,73 TL asıl, 32.372,34 TL işlemiş faiz, 1.618,62 TL BSMV olmak üzere toplam 1.821.802,69 TL alacağı bulunduğu yönünde kanaat bildirilmiştir.İpotek resmi senetlerinden davalı ... ...'ın taşınmazı üzerinde davacı banka lehine davalı şirket ve kendisinin asaleten ve kefaleten doğmuş ve doğacak borçlarının teminatını teşkil etmek üzere █████/2012 tarihinde 600.000,00 TL limitli üst sınır ipoteği tesis edildiği, dava dışı ... ...'un taşınmazı üzerinde davacı banka lehine davalı şirketin asaleten ve kefaleten doğmuş ve doğacak borçlarının teminatını teşkil etmek üzere █████/2014 tarihinde 450.000,00 TL limitli üst sınır ipoteği tesis edildiği görülmüştür.Ankara Gayrimenkul Satış İcra Dairesinin ████████ sayılı takip dosyasından, alacaklı T. İş Bankası tarafından borçlu ... Mühendislik ... Ltd. Şti ve ipotek veren ... ... aleyhine taksitli ticari krediden kaynaklanan 92.469,95 TL ile ticari kredi kartından kaynaklanan 26.362,83 TL alacağın tahsili için ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla █████/2020 tarihinde takip başlatıldığı anlaşılmıştır.Anılan icra takip dosyasına ilişkin olarak borçlu şirket ve ipotek veren tarafından takibin iptali talebiyle Ankara 16. İcra Hukuk Mahkemesinin ████████ Esas sayılı açılan davada yapılan yargılama sonunda ████████ Karar sayılı karar ile Ankara Gayrimenkul Satış İcra Dairesinin ████████ sayılı takip dosyasında icra emrinin borçlular yönünden iptaline karar verilmiştir.Ankara Gayrimenkul Satış İcra Dairesinin ████████ sayılı takip dosyasından, alacaklı ...ankası tarafından borçlu ... Mühendislik ... Ltd. Şti ve ipotek veren ... ... aleyhine taksitli ticari krediden kaynaklanan 92.231,97 TL ile ticari kredi kartından kaynaklanan 26.332,33 TL alacağın tahsili için ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla █████/2020 tarihinde takip başlatıldığı görülmüştür.Anılan icra takip dosyasına ilişkin olarak borçlu şirket ve ipotek veren tarafından takibin iptali talebiyle Ankara 5. İcra Hukuk Mahkemesinin ████████ Esas sayılı açılan davada yapılan yargılama sonunda ████████ Karar sayılı karar ile şikayetin kabulüne, Ankara Gayrimenkul Satış İcra Dairesinin ████████ sayılı takip dosyasında şirket hakkında yapılan takibini iptaline karar verilmiştir.Davacı ile davalı şirket arasında █████/2017 tarihli taşıt rehin sözleşmesi akdedilmiştir.Anılan rehin sözleşmesine dayanarak alacaklı banka tarafından borçlu şirket aleyhine Ankara 13. İcra Dairesinin █████████ sayılı takip dosyası ile toplam 101.285,00 TL alacağın tahsili talebiyle taşınır rehninin paraya çevrilmesi yoluyla █████/2021 tarihinde icra takibi başlatıldığı, yapılan takip sonunda █████/2021 tarihinde taşınır rehninin 90.100,00 TL bedelle satıldığı ve satışın kesinleştiği görülmüştür.Davacı yan genel kredi sözleşmesinden kaynaklanan nakit alacağı bulunduğunu, nakit alacağın tahsili için başlatılan icra takibine davalıların haksız olarak itiraz ettiğini iddia etmiş, davalı yan ise davanın reddini savunmuştur. Mahkemece yapılan yargılama sonunda yukarıda özetlenen gerekçe ile davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.Taraflar arasında genel kredi sözleşmesi imzalandığı, borcun ödenmemesi üzerine davacı tarafından kredi hesabının kat edilerek davalı borçlular aleyhine icra takibi başlatıldığı, takibe itiraz edilmesi üzerine davacının itirazın iptali talebiyle işbu davayı açtığı hususlarında herhangi bir ihtilaf bulunmamaktadır.Uyuşmazlık, takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan talep edebileceği alacak bulunup bulunmadığı, var ise miktarı, uygulanması gereken temerrüt faiz oranı hususlarından kaynaklanmaktadır.Davacı vekilinin istinaf itirazları incelendiğinde, yargılama aşamasında alınan ve banka kayıtları üzerinde yerinde inceleme ile hazırlanan bilirkişi ikinci ek raporunda, takip tarihi itibarıyla davacının davalılardan alacaklı olduğu miktar tespit edilmiştir. Alınan rapor ayrıntılı, denetime ve hüküm kurmaya elverişli nitelikte olduğu gibi, %37,92 temerrüt faiz oranı da davacı bankanın davalıların temerrüt tarihinde daha yüksek oranda fiilen uyguladığı bir faiz oranı bulunduğunu ispatlayamaması karşısında ve istinafa davacı tarafça gelindiği gözetildiğinde işbu akdi ilişkide uygulanan akdi faiz oranı esas alınıp, genel kredi sözleşmesi hükmü çerçevesinde tespit edildiğinden uygulanması gereken temerrüt faiz oranının %37,92 olduğunun mahkemece kabulü de yerleşik Yargıtay uygulamasına da uygun niteliktedir.Bu durumda mahkemece banka kayıtları üzerinde yapılan incelemeyi içeren ayrıntılı, denetime ve hüküm kurmaya elverişli bilirkişi ikinci ek raporunun hükme esas alınmasında bir isabetsizlik görülmemiştir.Öte yandan, mahkemece yapılan yargılama sonunda davalı asıl borçlu şirketin davacı bankaya olan borçlarının teminatını teşkil etmek üzere toplam 1.050.000,00 TL limitli ipotek bulunduğu, davalı kefil ... ...'ın taşınmazı üzerinde tesis edilen 600.000,00 TL limitli ipoteğin aynı zamanda anılan davalının kefalet borcunun da teminatını teşkil ettiği gözetilerek İİK'nun 45. maddesi kapsamında ipotek limitlerinin davacının takip tarihi itibarıyla anılan davalılardan bilirkişi ek raporuyla hesaplanan alacağından mahsup edilerek hüküm kurulması da isabetlidir.Her ne kadar davacı vekili dava konusu icra takibinde tahsili talep edilen kredinin ipoteğin ve rehnin paraya çevrilmesi yoluyla başlatılan icra takiplerine konu edilmediğini ileri sürerek ipotek ve rehin miktarının mahsup edilmeksizin hesaplama yapılması gerektiğini ileri sürmüş ise de, dosya içerisinde yer alan hesap kat ihtarnamesi, takip talepleri, ipotek ve rehin limitleri gözetildiğinde davacı vekilinin dava konusu icra takibinde tahsili talep edilen alacağın ipoteğin ve rehnin paraya çevrilmesi yoluyla başlatılan icra takiplerine konu alacaktan başka bir alacak olduğuna ilişkin istinaf itirazı dosya içeriğine uygun görülmediği gibi, ipoteğin ve rehnin paraya çevrilmesi yoluyla başlatılan icra takipleriyle tahsili talep edilen alacak miktarları, ipotek ve rehin limitleri karşısında da anılan istinaf itirazı yerinde görülmemiştir.Tüm bu nedenlerle, ilk derece mahkemesinin davanın kısmen kabulü yönündeki kararında bir isabetsizlik görülmediğinden davacı vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar vermek gerekmiş ve takdiren aşağıdaki şekilde hüküm kurulmuştur.HÜKÜM
: Yukarıda Açıklanan Nedenlerle;1-Davacı vekilinin istinaf başvurusunun HMK'nın 353/(1)-b.1 maddesi gereğince ESASTAN REDDİNE,2-Davacıdan alınması gerekli olan 732,00 TL harçtan peşin alınan 17.599,00 TL harcın mahsubu ile fazla alınan 16.867,00 TL'nin talep halinde davacıya iadesine,3-Davacı tarafından istinaf aşamasında yapılan yargılama giderlerinin üzerinde bırakılmasına,4-İstinaf incelemesi sırasında duruşma açılmadığından taraflar yararına vekalet ücreti taktirine yer olmadığına,Dosya üzerinde yapılan inceleme sonucunda HMK'nın 361. maddesi uyarınca gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık süre içerisinde Yargıtay'da temyiz kanun yolu açık olmak üzere oy birliği ile karar verildi. █████/2026Başkan - Üye - Üye - Zabıt Katibi -Bu belge 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu hükümlerine göre UYAP sistemi üzerinden elektronik imza ile imzalanmıştır.