fiili çalışma tespitiyle kesilen yaşlılık aylığının iadesi ve kurumun yersiz ödeme taleplerine karşı açılan davanın temyiz incelemesi.

Fiili çalışma tespitiyle kesilen yaşlılık aylığının iadesi ve kurumun yersiz ödeme taleplerine karşı açılan davanın temyiz incelemesi.

Özet: Bu hukuki evrak, davacı sigortalının yaşlılık aylığının Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından, belirli bir şirketteki sigortalılık sürelerinin fiili çalışmaya dayanmadığı gerekçesiyle iptal edilerek ödenen aylık ve ikramiyelerin geri istenmesi üzerine ortaya çıkan ihtilafla ilgilidir; sigortalı, fiili çalışmasının tespitini, kesilen aylığının faiziyle birlikte yeniden bağlanmasını ve borçlu olmadığının tespiti için dava açarken, Kurum ise yersiz ödenen tutarların iadesi talebiyle birleşen dava açmıştır ve ilk derece ile istinaf mahkemeleri, sigortalının fiilen çalıştığını belirleyerek onun davasını kabul edip Kurumun alacak talebini reddetmiş, ancak Kurum kararı temyiz etmiştir.

10. Hukuk Dairesi 2025/4584 E. , 2025/13936 K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ : Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi

SAYISI : 2023/910 E., 2024/2244 K.

İLK DERECE MAHKEMESİ : Gediz 1. Asliye Hukuk (İş) Mahkemesi

SAYISI : 2021/438 E., 2022/638 K.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı birleşen davada davacı Kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü;

I. DAVA

Asıl davada davacı/birleşen davada davalı ... vekili dava dilekçesinde özetle; dava dışı ... Palet Orman Ür. Nak. San. Tic. Ltd. Şti. tarafından davacı adına yapılan bildirimlerin, fiili çalışmaya dayanmadığı gerekçesi geçersiz sayıldığını ve davacıya bağlanan yaşlılık aylığı da iptal edilerek ödenen aylıkların ve bayram ikramiyelerinin de geri istenildiğini, Kurum işlemlerinin yerinde bulunmadığını, davacının geçersiz sayılan bildirimlerinin fiili ve gerçek çalışmaya dayandığını ileri sürerek; davacının 25.12.2009-27.09.2011 tarihleri arasında anılan şirkette ayda 30 gün üzerinden çalıştığının tespitine, kesilen yaşlılık aylığının kesildiği tarihten itibaren yeniden bağlanmasına ve ödenmeyen aylıkların yasal faizleri ile birlikte ödenmesine, ödenen yaşlılık aylıklarından ve bayram ikramiyelerinden dolayı davacının borçlu olmadığının tespitine karar verilmesini talep etmiştir.

Birleşen davada davacı/asıl davada davalı Kurum vekili dava dilekçesinde özetle; 29.06.2021 tarih ve 2021/121223/042 sayılı denetmen raporu ile dava dışı .... Palet Orman Ür. Nak. San. Tic. Ltd. Şti.'ye ait iş yerlerinden davalı ... adına yapılan bildirimlerin fiili çalışmaya dayanmadığının tespiti üzerine iptal edildiğini, davalının yersiz olarak ödenen aylıkları ve bayram ikramiyelerini iade etmesi gerektiğini belirterek; davalıya ödenen 177.186,73 TL yaşlılık aylığı ile 8.200,00 TL bayram ikramiyesinin ödeme tarihlerinden itibaren işleyecek yasal faizleri ile birlikte davalıdan tahsiline karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

Asıl davada davalı/birleşen davada davacı Kurum vekili cevap dilekçesi ile davacı Kurumun iddialarının asılsız ve taraflarınca kabulünün mümkün olmadığını, davacı Kurumun davalı müvekkilinin maaşını kesmesinden dolayı davacı kuruma karşı Gediz Asliye Hukuk (İş) Mahkemesinin 2021/438 Esas sayılı dosyasıyla dava açıldığını, işbu dava ile davacı Kurum hakkında yersiz maaş iptali kararının kaldırılmasının talep edildiğini, bu nedenle dava dosyalarının birleştirilmesine karar verilmesini, müvekkili ...'in 25.12.2009 tarihinden 27.09.2011 tarihine kadar bilfiil ayda 30 gün üzerinden ... Palet Orman Ür. Nak. San. Tic. Ltd. Şti.'de sigortalı olarak çalıştığının tespitini, davacı Kurumca davalı müvekkili hakkında tahakkuk ettirilen fazla ve yersiz ödeme emrinin ve ikramiyesi yersiz ödeme emrinin iptalini, davalı müvekkilinin yersiz ödeme adı altında borcunun olmadığının tespitini, davacı Kurumca kesilen emekli maaşının kesildiği tarihten itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte yeniden bağlanmasına karar verilmesini talep etmiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile "Asıl davada;

1-Davacının 25.12.2009 - 27.09.2011 tarihleri arasında ...Palet Orman Ürünleri Nakliyat Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti.'de aylık 30 gün üzerinden çalıştığının tespitine,

2-Davacıya davalı Kurum vekili tarafından gönderilen 240.895,28 TL tutarlı ve 9.366,23 TL tutarlı borç bildirim belgelerinin iptaline,

3-Davacının yersiz ödeme altında davalı Kuruma borcu olmadığının tespitine,

4-Davacının davalı Kurumca kesilen emekli maaşının kesildiği tarihten itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte yeniden bağlanarak davacıya ödenmesine,

...

Birleşen 2021/450 Esas, 2021/638 Karar sayılı dosyada;

1-Davacının davasının reddine" karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde asıl davada davalı/birleşen davada davacı Kurum vekili tarafından istinaf başvurusunda bulunulması üzerine Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile başvurunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Sebepleri

Asıl davada davalı/birleşen davada davacı Kurum vekili, davanın reddi ile kararın bozulmasına karar verilmesini talep etmiştir.

B. Değerlendirme ve Gerekçe

Uyuşmazlık, asıl davada Kurum işleminin iptali, borcu bulunmadığının tespiti, davalı Kurumca kesilen yaşlılık aylığının kesildiği tarihten itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte yeniden bağlanması, birleşen davada ise davacı Kurum yersiz ödenen yaşlılık aylığı ve bayram ikramiyeleri alacağına ilişkindir.

1.Bölge adliye mahkemelerinin nihai kararlarının bozulması 6100 sayılı Kanun'un 371. maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.

2.Sahte sigortalılığa dayanan davalar hizmet tespiti içerikli olmakla, davanın yasal dayanağını oluşturan 5510 sayılı Kanun’nun 86. maddesinde bu tür hizmet tespiti davalarının kanıtlanması yönünden özel bir yöntem öngörülmemiştir. Kimi ayrık durumlar dışında resmi belge ve yazılı delillerin bulunması sigortalı sayılması gereken sürelerin saptanmasında güçlü delil olmaları itibariyle sonuca etkili olurlar. Ne var ki bu tür kanıtların bulunmaması halinde somut bilgilere dayanması inandırıcı olmaları koşuluyla bordro tanıkları veya iş ilişkisini bilen komşu işyeri çalışanları gibi kişilerin bilgileri ve bunları destekleyen diğer tanıklarla dahi sonuca gitmek mümkündür. Bu tür davalar kamu düzeni ile ilgili olduğundan özel bir duyarlılıkla ve özenle yürütülmeleri zorunlu olup Mahkemece, tarafların sunduğu deliller ile yetinilmemeli, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun ilgili hükümleri esas alınarak kendiliğinden araştırma ilkesi benimsenmeli, sigortalılığın kabulü ve hüküm altına alınabilmesi için hizmet akdinin ve eylemli çalışmanın varlığı ortaya konulmalıdır.

3. 6100 sayılı HMK. m. 119/1-e gereğince davacının, iddiasının dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetlerini bildirmek, m. 194 gereğince de taraflar, dayandıkları vakıaları, ispata elverişli şekilde somutlaştırma yükümlülüğü vardır. Tarafların, dayandıkları delilleri ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmeleri zorunludur.

Bir davada haklı çıkabilmek için soyut veya genel hatlarıyla bir iddiayı ortaya koymak yeterli değildir. Aynı zamanda bu iddiaların, ispata elverişli hale getirilerek zaman, mekân ve içerik olarak somutlaştırılması gerekir. En azından iddianın araştırılabilmesine yönelik somut bilgi ve açıklamaların sunulması gerekir. İddia somutlaştırıldıktan sonra hâkim ve karşı taraf, bunun üzerinden savunma ve yargılama yapabilecektir. Soyut iddialar ve vakıalar üzerinden değerlendirme yapılması mümkün değildir.

Somutlaştırma yükü, genel anlamda tarafların açıklama ödevinin bir parçası ve layihalar teatisi aşamasındaki tezahür şeklidir. Somutlaştırma yükü, basit yargılama ve kendiliğinden araştırma ilkesinin uygulandığı davalarda da geçerlidir.

HMK. m. 31 gereğince, Hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda, maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlar hakkında, taraflara açıklama yaptırabilir; soru sorabilir; delil gösterilmesini isteyebilir. Davaya konu talebin somutlaştırılmaması halinde önce Hâkim, m. 31... /1-e gereğince davayı aydınlatma ödevi ve ön incelemedeki görevi gereği, somut olmayan hususların belirlenmesini davacıdan istemeli, gerekirse tarafa açıklattırma yaptırmalı, bu eksiklik giderildikten sonra yargılamaya devam etmelidir.

Hizmet tespiti davalarının amacı hizmetlerin karşılığı olan sosyal güvenlik haklarının korunmasıdır. Hizmet akdine dayalı çalışma olgusunun ispatında delil sınırlandırması yoksa da davacının Kurum sicil dosyası, işyeri özlük dosyası temin edilip işyerinin Kanunun kapsamında veya kapsama alınacak nitelikte bulunup bulunmadığı eksiksiz bir şekilde belirlendikten sonra iddia edilen çalışmanın başlangıç ve bitiş tarihleri, hangi işyerinde ne iş yapıldığı, işyerinin kapsam, kapasite ve niteliği, prime esas kazanca tabi ücretin ne olduğu, çalışmanın sürekli, kesintili, mevsimlik olup olmadığı eksiksiz bir şekilde açıklığa kavuşturulmalıdır.

Taraf tanıklarının sözleri değerlendirilirken bunların inandırıcılığı üzerinde durulmalı, verdikleri bilgilere nasıl vakıf oldukları, işveren ve işçiyle, işyeriyle ilişkileri, bazen uzun yılları kapsayan bilgilerin insan hafızasında yıllarca eksiksiz nasıl taşınabileceği düşünülmeli ve tanıklar buna göre dinlenilmeli, re’sen araştırma kapsamında sadece taraf tanıkları ile yetinilmeyip mümkün oldukça işyerinin müdür, amir, şef, ustabaşı ve postabaşı gibi görevlileri ve o işyerinde çalışan öteki kişiler ile o işyerine komşu ve yakın işyerlerinde bu yeri bilen ve tanıyanlar dahi dinlenerek tanık beyanlarının sağlığı denetlenmeli ve çalışma olgusu böylece hiç bir kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak biçimde belirlenmelidir.

4.Eldeki asıl davada, davacı, dava dışı ... Palet Orman Ür. Nak. San. Tic. Ltd. Şti.'ye ait işyerinde 25.12.2009-27.09.2011 tarihleri arasında kesintisiz çalıştığının tespitini, aksi yöndeki Kurum işleminin iptalini, borçlu olmadığının tespitini, yaşlılık aylığının yeniden bağlanmasını ve kesildiği tarihten itibaren yasal faiziyle birlikte ödenmesini; birleşen davada ise davacı Kurum iptal edilen yaşlılık aylığı nedeniyle oluşan Kurum alacağının tahsilini talep etmiş olup Mahkemece asıl davanın kabulüne, birleşen davanın reddine karar verilmiş ise de verilen kararın eksik araştırma ve yanılgılı değerlendirmeye dayalı olduğu anlaşılmaktadır.

5. Somut olayda, öncelikle davanın niteliği gereği Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 31. maddesi uyarınca davanın somutlaştırılması kapsamında davacının beyanı alınarak çalıştığını belirttiği depoya komşu işyerlerinin sorulması, odunları kimin getirdiği, teslimde belge imzalayıp imzalamadığı, kimlere sattığı, fatura/sevk irsaliyesi düzenleyip düzenlemediği, ücretleri alıp almadığı ve alıyorsa hangi bankaya yatırdığı sorulmalı, bildireceği tanıklar dinlenilmelidir.

6. Diğer taraftan, davalı Kurum'a yapılan 12.05.2017 tarihli ihbar dilekçesinde, davacının Belediye Başkanlığı yaptığı, sonra tekrar ...'de kuyumculuk işi yapmaya devam ettiği, bu sırada rahatsızlanıp ameliyat olup yine kuyumcu dükkanında çalışmasına rağmen kendisini kerestehanede sigortalı gösterdiği belirtilmiş olup bu ihbar üzerine düzenlenen 29.06.2021 tarih ve 42 sayılı müfettiş raporunda da davalı işyerinde (kerestehanede) yapılan denetimde davacıyı tanıyan kimsenin bulunmadığı anlaşılmış olup davacının ise kerestehanede/fabrikada değil ...Palet işyerine ait odun deposunda çalıştığını beyan etmesi üzerine Mahkemece Emniyet/Zabıta araştırması yapılmış, deponun fiilen mevcut olduğu belirtilerek tanık beyanları da esas alınarak davanın kabulüne karar verilmiş ise de yapılan araştırmanın hüküm kurmaya elverişli olmadığı anlaşılmaktadır.

7. Mahkemece, davacının depoda çalışmasına ilişkin tanık beyanları arasında oluşan çelişki giderilmediği gibi odun deposuna komşu işyeri tanıklarının tespit edilmediği ve dinlenilmediği anlaşılmakla, komşu işyeri tanıkları tespit edilerek dinlenilmeli, ayrıca 17.02.2022 tarihinde Emniyet tarafından yapılan araştırma neticesinde işyerinde 30 yıldır bekçi olarak görev yaptığını beyan eden ... ...'ün işyerinde sadece yakacak odun satıldığını, işyerinin depo ve büro olarak kullanılmadığını ifade ettiği ancak davacının çalışması hakkında bir beyanının bulunmadığı, Emniyet tarafından da işyerinin odun deposu olduğunun görüldüğünün belirtildiği anlaşılmakla Mahkemece beyanı alınmayan ... ...'ün davacının çalışmaları hakkında beyanına başvurulmalı, tanık beyanları arasındaki çelişkiler giderilmeli, bununla birlikte işyeri odun deposu vasfında olduğuna göre Mahkemece odun satın alan, odun getiren kişiler tespit edilip davacının çalışıp çalışmadığı sorulmayıp, varsa bu işyeri (depo) kayıtları incelenmediğinden, bu kişiler tespit edilip beyanlarına başvurulmalı ve dava dışı ...Palet işyerine ait Gediz Sanayi Yolu üzerinde bulunan bu işyerine ait işyeri dosyası varsa celbedilmeli, dosya kapsamında yer alan tüm bu hususlarla ilgili gerekli araştırma yapıldıktan sonra toplanılan deliller değerlendirilerek sonucuna göre karar verilmelidir.

Bu maddi ve hukuki olgular göz ardı edilerek eksik araştırma ve inceleme sonucu yanılgılı değerlendirme ile yazılı şekilde hüküm kurulması, usul ve kanuna aykırı olup bozma nedenidir.

VI. KARAR

Açıklanan sebeplerle,

1. Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA,

2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA,

Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, bozma kararının bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

16.10.2025 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.