Hizmet tespiti davasında işçinin sigortasız çalışma iddiasının fiili çalışma yönünden yeterince araştırılmaması ve Yargıtayın usule ilişkin bozma ilamları.
Özet: Bu hukuki evrak, davacının davalı işyerinde 20.10.2007 ile 07.05.2011 tarihleri arasında sigortasız çalıştığı iddiasıyla açtığı hizmet tespiti davasında, yerel mahkemenin davanın kabulüne karar vermesine rağmen, Yargıtayın, fiili çalışmanın varlığının dönem bordro tanıkları, komşu işyeri sahipleri ve ilgili SGK kayıtları gibi delillerle yeterince ve yöntemince araştırılmadığı, eksik inceleme yapıldığı gerekçesiyle mahkeme kararını iki kez bozarak yeniden yargılama yapılmasını istediğini belirtmektedir.
10. Hukuk Dairesi         2025/2274 E.  ,  2025/16926 K.
"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :İş Mahkemesi

SAYISI : 2018/165 E., 2024/319 K.
Mahkeme kararı, davalı Kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda; temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:
I.DAVA
Davacı vekili dava dilekçesinde özetle; davalı ... Tekstil Turizm Dış. Tic. Ltd. Şti. 'de 20.10.2007 - 07.05.2011 tarihleri arasında çalıştığı, maaşının 600,00 TL olduğu, çalıştığı süre boyunca sigortasının yatırıldığını zannettiği ancak işten çıkarıldığı zaman sigortasının ödenmediğini öğrendiği iddiasıyla çalıştığı sürelerin tespitine karar verilmesini talep ve dava etmiştir.
II.CEVAP
1.Davalı işveren vekili davaya cevap vermemiştir.
2.Davalı Kurum vekili cevap dilekçesinde özetle; diğer davalı işyerinin 13.05.2009 tarihinde 5510 sayılı Kanun kapsamına alındığı ve halen faal olduğu, Kurumun memuru tarafından yapılan raporda davacının diğer davalı iş yerinde çalışmasının olduğunun tespit edilmediği savunmasıyla davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir.
III.MAHKEME İLK KARARI
Mahkeme tarafından 23.05.2013 tarihli ve 2013/269 Esas, 2013/168 Karar sayılı kararla; bilirkişi raporuna atıfla davanın kabulüne, davacının 20.10.2007 - 31.12.2007 tarihleri arasında 72 gün günlük 19,50 TL, 01.01.2008 - 30.06.2008 tarihleri arasında 181 gün günlük 20,28 TL, 01.07.2008 - 31.12.2008 tarihleri arasında 183 gün günlük 21,29 TL, 01.01.2009 - 30.06.2009 tarihleri arasında 180 gün günlük 22,20 TL, 01.07.2009 - 31.12.2009 tarihleri arasında 183 gün günlük 23,10 TL, 01.01.2010 - 30.06.2010 tarihleri arasında 180 gün günlük 24,30 TL, 01.07.2010 - 31.12.2010 tarihleri arasında 183 gün günlük 25,35 TL, 01.01.2011 - 07.05.2011 tarihleri arasında 126 gün günlük 26,55 TL ücretle davalılardan ... Tekstil Turizm dış ticaret Ltd Şti'de kesintisiz çalıştığının tespitine karar verilmiştir.
IV.BOZMA VE BOZMADAN SONRAKİ YARGILAMA SÜRECİ
1. Mahkemenin 23.05.2013 tarihli ve 2013/269 Esas, 2013/168 Karar sayılı kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuş ve Yargıtay 21. (kapatılan) Hukuk Dairesince 08.09.2014 tarihli ve 2013/22268 Esas, 2014/1670 Karar sayılı ilamla aşağıdaki gerekçeyle Mahkeme kararı bozulmuştur:
"...Somut olayda, Mahkemece açıklanan şekilde fiili çalışmanın varlığı yöntemince araştırılmadan davacının gösterdikleri tanıklar dışında dönem bordro tanıkları ile komşu işyeri sahipleri ve bordro tanıkları araştırılarak re'sen dinlenmeksizin, davacı tarafından gösterilen tanıkların beyanlarına dayalı olarak eksik inceleme ile sonuca gidilmesi isabetsiz olmuştur.
Yapılacak iş; davanın nitelikçe kamu düzenini ilgilendirdiği nazara alınıp, dosyada yer alan işyerine ait dönem bordrolarında, davacının iddia ettiği dönemde çalışmış olduğu anlaşılan çalışanları tespit edip re'sen beyanlarına başvurmak, ilgili SGK İl Müdürlüğünden ve Belediye Başkanlığından gerekirse zabıta marifetiyle işyerine o tarihte komşu olan diğer işyerlerinde bildirge tarihinde çalıştığı tespit edilen kayıtlı komşu işyeri çalışanlarının; yoksa işyeri sahiplerinin hem ilgili Kurumlar nezdindeki kayıtları üzerinde hem de mahallinde titizlikle araştırılıp tespit edilerek çalışmanın niteliği, alınan ücret hususları ile gerçek bir çalışma olup olmadığı yönünde yöntemince beyanlarını almak, gerçek çalışma olgusunu somut ve inandırıcı bilgilere dayalı şekilde 506 sayılı Yasa’nın 2, 6, 9 ve 79/10. maddeleri gereğince kanıtladıktan sonra sonucuna göre karar vermekten ibarettir..."
2.Mahkeme tarafından bozma ilamına uyularak 10.03.2016 tarihli ve 2015/74 Esas, 2016/106 Karar sayılı kararla; davacının davalı işverenlikte gece bekçisi olarak 20.10.2007 - 07.05.2011 tarihleri arasında çalıştığı, çalışmanın gerçek ve fiili olduğu gerekçesiyle davanın kabulüne, davacının 20.10.2007 - 31.12.2007 tarihleri arasında 72 gün günlük 19,50 TL, 01.01.2008 - 30.06.2008 tarihleri arasında 181 gün günlük 20,28 TL, 01.07.2008 - 31.12.2008 tarihleri arasında 183 gün günlük 21,29 TL, 01.01.2009 - 30.06.2009 tarihleri arasında 180 gün günlük 22,20 TL, 01.07.2009 - 31.12.2009 tarihleri arasında 183 gün günlük 23,10 TL, 01.01.2010 - 30.06.2010 tarihleri arasında 180 gün günlük 24,30 TL, 01.07.2010 - 31.12.2010 tarihleri arasında 183 gün günlük 25,35 TL, 01.01.2011 - 07.05.2011 tarihleri arasında 126 gün günlük 26,55 TL ücretle davalılardan ... Tekstil Turizm Dış Ticaret Ltd. Şti.'de kesintisiz çalıştığının tespitine karar verilmiştir.
3.Mahkemenin 10.03.2016 tarihli ve 2015/74 Esas, 2016/106 Karar sayılı kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuş ve Yargıtay 21. (kapatılan) Hukuk Dairesince 03.04.2018 tarihli ve 2016/19034 Esas, 2018/3233 Karar sayılı ilamla aşağıdaki gerekçeyle Mahkeme kararı bozulmuştur:
"...Somut olayda, Mahkemece davanın kabulüne ilişkin olarak verilen 23.05.2013 tarihli kararın Dairemize ait 08.09.2014 gün ve 2013/22268 Esas, 2014/16708 Karar sayılı ilamı ile özetle ihtilaflı tüm döneme ilişkin resen bordro ve komşu işyeri tanığı dinlenmediği gerekçesi ile bozulduğu ancak bozma ilamı sonrasında davalı işyerinde 2009/5. ay ila 2011/7. ay arasında çalışması bulunan ve davalı şirket ile aralarında işçilik alacakları dolayısıyla husumet bulunan tek bordro tanığın dinlendiği, davacı tanığı ... ve bozma sonrası dinlenen davacı tanığı ... ile hizmet cetvellleri dosya içerisine alınmakla birlikte dinlenmeyen diğer bir kısım bordrolu çalışanların hizmet cetveli incelendiğinde davalı şirketin kanun kapsamına girdiği 13.05.2009 tarihi öncesinde ..., ... numaralı işyerlerinden bildirimlerinin yapıldığı, tanıklar ... ve ...' nin ... sicil numaralı işyerlerinde geçen çalışma dönemleri için davalı işyerinde geçtiği şeklinde beyanda bulundukları, ... sicil numaralı işyerlerinin dava dışı kişilere ait olup ... numaralı işyeri adresinin davalı işyeri ile aynı olduğu, ... sicil numaralı işyerinin ise aynı cadde farklı numarada olduğu anlaşıldığı halde bu işyerleri ile davalı işyeri arasında organik bağ bulunup bulunmadığı, bu işyerlerinin davalı işyeri ile aynı adreste faaliyet gösterip göstermedikleri ve hangi tarihten itibaren faal oldukları araştırılmadan, bozma gerekleri yerine getirilmeden eksik araştırma ve inceleme ile karar verildiği anlaşılmaktadır.
Yapılacak iş, davalı işyerinin elektrik, su, doğalgaz, internet aboneliklerinin hangi tarihlerde başladığını araştırmak, işyerinin mülk sahibinin kim olduğunu, işyeri kira ise davalı şirket tarafından hangi tarihe kadar kiralandığını araştırmak, dava dışı ..., ... numaralı işyerlerinin tescil belgelerini davalı kurumdan getirtmek, uyuşmazlık konusu dönemin tamamında çalışmış bordro tanıklarını tespit ederek dinlemek, bordro bulunmayan dönemler yönünden ise; ilgili SGK İl Müdürlüğünden ve Belediye Başkanlığından gerekirse zabıta marifetiyle işyerine o tarihte komşu olan diğer işyerlerinde çalıştığı tespit edilen kayıtlı komşu işyeri çalışanları ( özellikle dava dışı ... sicil numaralı işyeri çalışanları) ; yoksa işyeri sahipleri tespit edilerek dava dışı ..., ... numaralı işyerleri ile davalı işyerinin aynı adreste faaliyet gösterip göstermedikleri, aynı adreste faaliyet göstermekte iseler hangi tarihten itibaren bu adreste faaliyetlerine başladıkları, davalı şirketin faal olduğu dönemde bu işyerlerinin de faal olup olmadığı, çalışmanın niteliği ileihtilaflı dönemin tamamı yönünden davalı işveren nezdinde gerçekleşen gerçek bir çalışma olup olmadığı yönünde yöntemince beyanlarını almak, gerçek çalışma olgusunu somut ve inandırıcı bilgilere dayalı şekilde 506 sayılı Yasa’nın 2, 6, 9 ve 79/10. maddeleri gereğince ortaya koyduktan sonra sonucuna göre karar vermekten ibarettir..."
4.Mahkeme tarafından bozma ilamına uyularak yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile bilirkişi raporuna atıfla davanın kabulüne, davacının 20.10.2007 - 31.12.2007 tarihleri arasında 72 gün günlük 19,50 TL, 01.01.2008 - 30.06.2008 tarihleri arasında 181 gün günlük 20,28 TL, 01.07.2008 - 31.12.2008 tarihleri arasında 183 gün günlük 21,29 TL, 01.01.2009 - 30.06.2009 tarihleri arasında 180 gün günlük 22,20 TL, 01.07.2009 - 31.12.2009 tarihleri arasında 183 gün günlük 23,10 TL, 01.01.2010 - 30.06.2010 tarihleri arasında 180 gün günlük 24,30 TL, 01.07.2010 - 31.12.2010 tarihleri arasında 183 gün günlük 25,35 TL, 01.01.2011 - 07.05.2011 tarihleri arasında 126 gün günlük 26,55 TL ücretle davalılardan ... Tekstil Turizm Dış Ticaret Ltd Şti.'de kesintisiz çalıştığının tespitine karar verilmiştir.
V.TEMYİZ
A. Temyiz Sebepleri
Davalı Kurum vekili temyiz dilekçesinde özetle; tanıkların beyanlarının yetersiz olduğu, re'sen araştırma yapılması gereken davada eksik araştırma ile karar verildiği iddiasıyla temyiz isteminde bulunmuştur.
B. Değerlendirme ve Gerekçe
Uyuşmazlık, davacının 20.10.2007 - 07.05.2011 tarihleri arasında davalı işveren adına tescilli işyerinde hizmet akdine tabi kesintisiz çalıştığının tespitine ilişkindir.
1.5510 sayılı Kanun kapsamında sigortalılık niteliği ise anılan Kanun'un 4. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendine göre hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılmakla ve 7. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi uyarınca (506 sayılı Kanun'un 2 ve 6) çalışmaya başladıkları tarihten itibaren edinilir. Söz konusu sigortalılık niteliği anılan Kanun'un 9. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi uyarınca hizmet akdinin sonlandığı tarihte sona erer.
2. Anayasa'nın 60. maddesinde yer alan sosyal güvenliğin yaşama geçirilmesindeki etkisi gözetildiğinde, sigortalı konumunda geçen çalışma sürelerinin saptanmasına ilişkin davalar kamu düzeni ile ilgili olduğundan özel bir duyarlılıkla ve özenle yürütülmeleri zorunludur. Bu bağlamda, hak kayıplarının ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinme durumlarının önlenmesi, temel insan haklarından olan sosyal güvenlik hakkının korunabilmesi için tarafların gösterdiği kanıtlarla yetinilmeyip gerek görüldüğünde kendiliğinden araştırma yapılarak delil toplanabileceği açıktır.
3. Bir mahkemenin Yargıtay Dairesince verilen bozma kararına uyması sonunda, kendisi için o kararda gösterilen şekilde inceleme ve araştırma yaparak yine o kararda belirtilen hukuki esaslar gereğince hüküm verme yükümlülüğü doğar. “Usuli kazanılmış hak” olarak tanımlayacağımız bu olgu mahkemeye, hükmüne uyduğu Yargıtay bozma kararında belirtilen çerçevede işlem yapma ve hüküm kurma zorunluluğu getirmektedir (09.05.1960 tarihli ve 21/9 sayılı YİBK).
4.Somut olayda; uyulan bozma ilamında çalışmanın niteliği, alınan ücret hususları ile gerçek bir çalışma olup olmadığı yönünde yöntemince tanık beyanlarını alınması, gerçek çalışma olgusunun somut ve inandırıcı bilgilere dayalı şekilde belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Mahkemece, yeniden yapılan yargılama sonucunda "...çalışmanın gerçek ve fiili olduğu, gece bekçisi olarak çalışması sebebiyle gündüz mesaisinde çalışan işçilerin davacıyı bizzat tanımamasının hayatın olağan akışına da uygun düştüğü..." gerekçesiyle davanın kabulüne karar verilmiştir.
5.Ne var ki davalı işyerinin 13.05.2009 tarihinde kanun kapsamına alındığı, davacının ise herhangi bir bildiriminin bulunmadığı 20.10.2007 tarihinden itibaren çalıştığını iddia ettiği görülmektedir. Hükme esas alınan beyanlar, davacının oğlunun işvereni ve davacının kızı ile sınırlı kalmış; dinlenen diğer beş tanık ise davacıyı tanımadıklarını beyan etmiştir. Söz konusu beyanlar davanın sübutu için yeterli olmadığından niteliği gereği çok sayıda çalışanı bulunan işyerinin tüm dönem bordroları getirtilmeli, bordro tanıkları resen saptanarak bilgilerine başvurulmalıdır. Komşu işyeri araştırması yapılarak, bu iş yerlerinde çalıştıkları hizmet cetvelleri ve sigorta sicil dosyaları ile ispat edilen çalışanların ya da davalı ile iş ilişkisi içinde olanların beyanlarına başvurulmalı; sigortalının kayıtlarda görünmeyen çalışmalarının hangi nedenlerle kayıtlara geçmediği ya da bildirim dışı kaldığı hususu yeterince araştırılmalıdır.
6. Çalışma olgusu her türlü delille ispatlanabilirse de çalışmanın konusu, süreklililiği, başlangıç ve bitiş tarihleri konularında tanıkların sözleri değerlendirilirken bunların inandırıcılığı üzerinde durulmalı, verdikleri bilgilere nasıl vakıf oldukları, işveren ve işçiyle, işyeriyle ilişkileri, bazen uzun yılları kapsayan bilgilerin insan hafızasında yıllarca eksiksiz nasıl taşınabileceği düşünülmeli ve tanıklar buna göre beyanı alınmalı, iş yerinin kapsam kapasite ve niteliği ile bu beyanlar kontrol edilmeli, mümkün oldukça iş yerinin müdür ve görevlileri, işyerinde çalışan öteki kişiler ile o iş yerine komşu ve yakın işyerlerinde bu yeri bilen ve tanıyanlarla tanık beyanlarının sağlığı denetlenmeli ve çalışma olgusu böylece bir kuşku ve duraksamaya yer bırakmayacak sağlıklı bir biçimde belirlenmelidir.
7. Mahkemece, açıklanan maddi ve hukuki olgular gözetilmeksizin yazılı şekilde hüküm kurulmuş olması, usul ve yasaya aykırı olup, bozma nedenidir.
VI. KARAR
Açıklanan sebeplerle;
Temyiz olunan Mahkeme kararının BOZULMASINA,
Dosyanın kararı veren Mahkemeye gönderilmesine,
09.12.2025 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.