kamulaştırmasız el atma tazminatı davasında, yargıtay bozma kararına direnen ilk derece mahkemesi kararının hukuk genel kurulunca incelenmesi.

Kamulaştırmasız el atma tazminatı davasında, Yargıtay bozma kararına direnen ilk derece mahkemesi kararının Hukuk Genel Kurulunca incelenmesi.

Özet: Davacılar tarafından, kamulaştırmasız el atılarak yol yapılan taşınmaz için açılan tazminat davasında, ilk derece mahkemesi bir davalı aleyhine tazminata hükmedip diğerini pasif husumet yokluğu nedeniyle reddetmiş; istinafça onanan bu karar Yargıtay tarafından kamu yararı kararları ve talebin kapsamı açısından bozulmuş, ancak ilk derece mahkemesinin bozmaya direnmesi üzerine uyuşmazlık, geçmişteki kamulaştırma işlemleri ve el atma tarihi gibi hukuki tartışmalarla Hukuk Genel Kurulu önüne gelmiştir.

Hukuk Genel Kurulu ███████ E. , ████████ K.

"İçtihat Metni"

MAHKEMESİ :Asliye Hukuk Mahkemesi

SAYISI : ████████ E., ████████ K.

ÖZEL DAİRE KARARI : Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 15.02.2023 tarihli ve

██████████ Esas, █████████ Karar sayılı BOZMA kararı

Taraflar arasındaki kamulaştırmasız el atma nedenine dayalı tazminat davasından dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince davalı ... aleyhine açılan davanın pasif husumet ehliyeti yokluğu nedeniyle usulden reddine, davalı ... aleyhine açılan davanın kabulüne karar verilmiştir.

Kararın davalı ... vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince davalı idare vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı ... vekili tarafından temyiz edilmesi üzerine Yargıtay 5. Hukuk Dairesince yapılan inceleme sonunda bozulmuş, İlk Derece Mahkemesi tarafından Özel Daire bozma kararına karşı direnilmiştir.

Direnme kararı davalı ... vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne verildikten sonra Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan gündem ve dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacılar vekili dava dilekçesinde; dava konusu İstanbul ili Üsküdar ilçesi Abdullahağa Mahallesi 13 30... parsel sayılı taşınmazın kök muris ... adına kayıtlıyken mirasçısı ... adına 19.08.1971 tarihli ifraz işlemi ile tescil edildiğini, dava konusu taşınmazın geldisi olan 6 86... parsel sayılı 83.873, 30... yüzölçümlü taşınmazın farklı tarih ve sayılı kamu yararı kararlarıyla 74.749, 30... 'lik kısmının kamulaştırılarak 13 30... parsel numarasını aldığını, davalı idare tarafından kamulaştırılmaksızın yol yapılmak suretiyle fiilen taşınmaza el atıldığını ileri sürerek fazlaya dair hakları saklı kalmak üzere 1.000,00 TL bedelin tahsilini talep etmiş, 01.10.2018 tarihli ıslah dilekçesi ile talebini artırmıştır.

II. CEVAP

1. Davalı ... vekili cevap dilekçesinde; açılan davanın mükerrer olduğunu, Üsküdar 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin ████████ Esas sayılı dosyası neticesinde kamulaştırma bedelinin Üsküdar 1. İcra Dairesinin █████████ sayılı dosyasına ödendiğini belirterek davanın reddini savunmuştur.

2. Davalı ... vekili cevap dilekçesinde; davacının el atılan yerin kendisine ait olduğunu ve el atma tarihini ispatlaması gerektiğini, yerin ana arter olmaması hâlinde müvekkili belediyeye husumet yöneltilemeyeceğini belirterek davanın reddini savunmuştur.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesinin 25.01.2021 tarihli ve ████████ Esas, ███████ Karar sayılı kararıyla; dava konusu taşınmaza usulüne uygun kamulaştırma yapılmaksızın fiilen el atma eyleminin sabit olduğu, taşınmazın davalı ... Müdürlüğünün tasarrufunda bulunduğu gerekçesiyle davalı ... aleyhine açılan davanın pasif husumet ehliyeti yokluğu nedeniyle usulden reddine, davalı ... aleyhine açılan davanın kabulüne, 13 30... parsel sayılı taşınmazın davacılar adına olan tapu kaydının iptali ile yol olarak tapudan terkinine, taşınmaza çevre yolu ve bağlantı yolu olarak fiilen el atılması sebebiyle hesaplanan toplam 7.809.497,05 TL kamulaştırmasız el atma tazminatının yasal faizi ile birlikte davacılara ödenmesine karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF

A. İstinaf Yoluna Başvuranlar

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı ... vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. Gerekçe ve Sonuç

Bölge Adliye Mahkemesinin 08.09.2022 tarihli ve ████████ Esas, █████████ Karar sayılı kararıyla; davalı idare vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. BOZMA VE BOZMADAN SONRAKİ YARGILAMA SÜRECİ

A. Bozma Kararı

1. Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı ... vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

2. Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile;

''... 1. Bölge adliye mahkemelerinin nihai kararlarının bozulması 6100 sayılı Kanun’un 371 inci maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür.

2. Dava konusu Abdullahağa Mahallesi 13 30... parsel sayılı 74.749,30 m² yüzölçümlü taşınmazın kök 6 86... parsel sayılı 83.873,00 m² yüzölçümlü taşınmazdan geldiği, kök parselin Karayolları Genel Müdürlüğünün 17.08.1968 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile 44.780,30 m²lik, 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile 27.322,00 m²lik, 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile 404,00 m²lik, 26.12.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile 2.243,00 m²lik kısmının kamulaştırılmasına karar verildiği, davacıların ıslah dilekçesi ile 17.08.1968 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 44.780,30 m²lik kısma ilişkin tüm talep ve dava haklarını saklı tutmak kaydıyla 1969/1 15... /116 sayılı kamu yararı kararı uyarınca kamulaştırılmasına karar verilen 27.322,00 m² ve 404,00 m² olmak üzere toplam 27.726,00 m²lik kısımda yalnızca mirasbırakanları ...'dan gelen paylarının, ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 2.243,00 m²lik kısımda ise hem mirasbırakanları ...'dan gelen paylarının hem de davacılardan ... ve ... yönünden mirasbırakanları ...’in bağımsız hissesi olan ████████ payı oranında tazminata hükmedilmesini talep ettikleri, 1969/1 15... /116 sayılı kamu yararı kararıyla kamulaştırılan taşınmaz için düzenlenen 61 54... yevmiye numaralı noter tebligatlarının, davacıların mirasbırakanı ...'ya 28.07.1969 tarihinde bizzat tebliğ edildiği, ████████ sayılı kamu yararı kararıyla kamulaştırılan taşınmaz için düzenlenen 1727 yevmiye numaralı noter tebligatının ise davacıların mirasbırakanı ...'ya 05.02.1970 tarihinde bizzat tebliğ edildiği; ancak kamulaştırma evraklarının ... adına tebliğine dair noter tebliğ evraklarının bulunmadığı, Üsküdar Asliye 2. Hukuk Hakimliğinin ████████ Esas, ████████ Karar sayılı dosyasında ... tarafından 1969/1 15... /116 sayılı kamu yararı kararı uyarınca kamulaştırılmasına karar verilen 27.322,00 m² ve 404,00 m² olmak üzere toplam 27.726,00 m² yönünden bağımsız hissesi olan ████████ payı için açılan tezyidi bedel davasının kabulüne karar verilerek Dairemizin █████████ Esas, █████████ Karar sayılı ilamı ile onandığı anlaşılmıştır.

3. Davacılardan ... ve ...‘in mirasbırakanları ... tarafından 26.12.1969 tarih ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 2.243,00 m²lik kısım için kamulaştırma evraklarının tebliğ edilmediği ve tezyidi bedel davası açılmadığı gibi kıymet takdir raporu ile tespit edilen bedelin de ödenmediği, taşınmazın 2.243,00 m²lik kısmı yönünden kesinleşmiş bir kamulaştırma işlemi olmadığı anlaşılmakla ...’in taşınmazın kamulaştırmasız el atılan 2.243,00 m²lik kısmındaki bağımsız ████████ payının bedeli olarak arsa niteliğindeki dava konusu taşınmaza 2942 sayılı Kanun'un 11 inci maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi uyarınca emsal karşılaştırması yapılmak suretiyle 492.846,86 TL değer biçilmesinde bir isabetsizlik görülmemiştir.

4. Temyizen incelenen karar, tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dayandıkları belgelere, uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kuralları ile hukuki ilişkinin nitelendirilmesine, dava şartlarına, yargılama ve ispat kuralları ile kararda belirtilen gerekçelere göre davalı ... vekilinin aşağıdaki bentlerin kapsamı dışındaki temyiz itirazları yerinde değildir.

5. Davalı ... tarafından 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 27.322,00 m²lik, 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 404,00 m²lik ve 26.12.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 2.243,00 m²lik kısmı için düzenlenen noter tebligatlarının, davacıların mirasbırakanı ...'ya bizzat tebliğ edildiği, buna göre kamulaştırılmasına karar verilen toplam 29.969,00 m²lik kısımda davacılar murisi ...’dan intikal eden paylara ilişkin usulüne uygun olarak tebligat yapıldığı ve yürürlükte bulunan 6830 sayılı İstimlak Kanunu'nun 14 üncü maddesinde öngörülen 30 günlük hak düşürücü süre içerisinde dava açılmamış olduğu anlaşıldığından, davacılar tarafından açılan eldeki davanın ...’dan gelen paylar yönünden hak düşürücü süreden reddine karar verilmesi gerektiğinin düşünülmemesi bozmayı gerektirir..." gerekçesiyle karar bozulmuştur.

B. İlk Derece Mahkemesince Verilen Direnme Kararı

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; Anayasa Mahkemesinin 10.06.2015 tarihli ve █████████ başvuru numaralı kararı dikkate alındığında, idare tarafından el atılan ve bedeli ödenmeyen taşınmazın bedelinin ödenmesi amacıyla açtıkları davanın, reddine karar verilmesinin mülkiyet hakkının ihlali sonucunu doğuracağı gerekçesiyle direnme kararı verilmiştir.

VI. TEMYİZ

A. Temyiz Yoluna Başvuranlar

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen direnme kararına karşı süresi içinde davalı ... vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri

Davalı idare vekili temyiz dilekçesinde; mahkemece verilen kararın ve bilirkişi raporunun usule uygun olmadığını, hatalı bedel tespitine yol açıldığını ileri sürerek kararın bozulmasını talep etmiştir.

C. Uyuşmazlık

Direnme yolu ile Hukuk Genel Kurulu önüne gelen uyuşmazlık; kamulaştırmasız el atma nedenine dayalı tazminat istemine ilişkin eldeki davada, davalı ... tarafından 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 27.322, 00... 'lik, 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 404, 00... 'lik ve 26.12.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 2.243, 00... 'lik kısımlara ilişkin muris ...'nun payına yönelik yapılan kamulaştırma işleminin kesinleşip kesinleşmediği noktasında toplanmaktadır.

D. Gerekçe

1. İlgili Hukuk

Mülga 6830 sayılı İstimlak Kanunu'nun (6830 sayılı Kanun) 13... . maddeleri

2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun (2942 sayılı Kanun) 25 ve Geçici 6. maddeleri,

2. Değerlendirme

1. Uyuşmazlığın çözümüne geçilmeden önce ilgili mevzuat hükümlerinin açıklanmasında yarar bulunmaktadır.

2. Konuya ilişkin ilk yasal düzenleme 31.08.1956 tarihli ve 6830 sayılı İstimlak Kanunu'nda yer almakta olup, anılan Kanun'un “Müddetler ve Merci” başlıklı 14. maddesinde; “İstimlâk olunacak gayrimenkulun sahibi zilyed ve diğer alâkalılar veya istimlâki yapan idare tarafından 13 üncü madde gereğince ikametgâhlarında tebligat yapılmış olanlar tebliğ tarihinden itibaren 15 gün, bunlar haricindekiler son ilân tarihinden itibaren 30 gün içinde istimlâk muamelesine karşı Şûrayı Devlette ve takdir edilen bedel ile maddi hatalara karşı da gayrimenkulun bulunduğu mahal asliye hukuk mahkemesinde dâva açabilirler. Şu kadar ki, Şûrayı Devlete müracaat edildiği takdirde mahkemeye müracaat müddeti Şûrayı Devlet kararının katîleştiği tarihten, bu karar aleyhine karar tashihi istenmiş ise bu talebin reddine dair ilâmın tebliği tarihinden cereyana başlar” düzenlemesine yer verilmiştir.

3. 6830 sayılı Kanun’un “Tebligat” başlıklı 13. maddesinde ise; “İstimlâki kararlaştırılan yerlerin tapu ve tapu kaydı yoksa vergi kayıtları ile ve ayrıca haricen yapılacak tahkikatla tesbit edilen mal sahibi, zilyed ve diğer alâkalılarından ikametgâhı tesbit edilmiş olanlara istimlâk olunacak gayrimenkulun plân veya ebatlı krokisi, istimlâk kararı ve takdir olunan kıymeti ve istimlâkin hangi idare lehine yapıldığı ve açılacak davalarda husumetin kime tevcih edileceği 15 gün içinde noter marifetiyle tebliğ olunur. Tebligatta Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümleri tatbik olunur... Köy lehine istimlâklerde, tebligat ihtiyar meclisi huzurunda şahsa yapılır. Tevsik edilen tebliğ muteberdir...” hükmü yer almaktadır. Kanun koyucunun kamulaştırmada özel bir önem gösterdiği tebligatın ne şekilde yapılacağı 13. maddede açıklanmış, prensip itibariyle doğrudan doğruya ve mal sahibinin tespit olunan adresine noter vasıtasıyla tebligat yapılması esası kabul edilmiştir.

4. 6830 sayılı İstimlak Kanunu’nu yürürlükten kaldıran ve 08.11.1983 tarihinde yürürlüğe giren 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 05.05.2001 tarihinde 4650 sayılı Kanunla yapılan değişiklik öncesi 25/1. maddesinde "Hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesi bakımından kamulaştırma işlemi mal sahibi için 13. madde uyarınca yapılan tebligatla başlar" hükmü öngörülmüş; 14. maddesinde ise taşınmaz mal sahibi, zilyet ve diğer ilgililer yönünden 30 günlük dava açma süresinin, noter vasıtasıyla tebligat yapılmış olanlar hakkında tebliğ tarihinden, tebligat yapılamayanlar hakkında noter tebligatı yerine geçmek üzere gazete ile yapılan ilan tarihinden itibaren işlemeye başlayacağı hüküm altına alınmıştır.

5. Böylece kamulaştırma hukukunda, hak arama durumunda olan taşınmaz mal sahibi yönünden dava ve talep haklarının kullanılması, idarece yapılacak bildirime bağlanmıştır.

6. Bu hâliyle mal sahibi yönünden açılacak davalarda, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin başlangıcında ilke olarak tebliğ tarihinin esas alınması gerektiği açıktır. Anılan ilkeye tek istisna Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 24.06.1994 tarihli ve 1993/3 Esas, 1994/2 Karar sayılı içtihadı birleştirme kararı ile getirilmiştir. Anılan kararda, mal sahibine daha önce kamulaştırma işlemi ile ilgili yasaya uygun bir bildirim yapılmamış olması hâlinde hak düşürücü sürenin tapuda ferağ işleminin yapıldığı tarihte başlayacağı benimsenmiştir.

7. Açıklanan yasal durum çerçevesinde; mal sahibi takdir edilen bedele ve maddi hatalara karşı kamulaştırma işlemi tebliğ edilmiş ise tebliğ tarihinden, yasaya uygun bir tebligat yapılmamış ise tapuda ferağ işleminin yapıldığı tarihten itibaren, ancak 30 günlük hak düşürücü süre içerisinde dava açabilecektir.

8. Belirtilmelidir ki hak düşürücü süre; bir hakkın kullanılmasına ilişkin olarak, yasayla, sözleşmeyle ya da mahkeme kararıyla kesin olarak belirlenen ve bu süre içinde kullanılmadığında hakkın varlığını sona erdiren süredir (Türk Hukuk Lügatı, Ankara, 2021 Baskı, Cilt-I, s.450). Başka bir anlatımla hak düşürücü süre, hâkim tarafından kendiliğinden göz önünde tutulması gereken, davada "itiraz" olarak başvurulması zorunlu olan ve zamanaşımı gibi "kesme" ve "durma" hükümlerine bağlı olmayan, uyulmama hâlinde "hakkın" kaybına yol açan, diğer bir ifade ile hakkın özünü ortadan kaldıran süredir.

9. Somut olay ve dosya kapsamına göre, Üsküdar ilçesi Abdullahağa Mahallesi 6 86... parsel sayılı 83.873, 00... yüzölçümlü taşınmazın 44.780, 30... 'lik bölümünün 17.08.1968 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı uyarınca, 25.633, 00... +1.676, 00... +13, 00... 'lik bölümlerin 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı uyarınca, 404, 00... 'lik bölümünün 05.06.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı uyarınca, 2.243, 00... 'lik bölümünün 26.12.1969 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı uyarınca ... tarafından kamulaştırılmasına karar verilmiş, anılan kamulaştırmalar sonucunda taşınmazın 74.749, 30... yüzölçüme sahip kısmı ifrazen dava konusu 13 30... parsel numarasını almıştır.

10. Davacılar vekili eldeki davada, dava konusu taşınmazın geldisi olan 6 86... parsel sayılı 83.873, 30... yüzölçümlü taşınmazın farklı tarih ve sayılı kamu yararı kararlarıyla 74.749, 30... 'lik kısmının kamulaştırılarak 13 30... parsel numarasını aldığını, davalı idare tarafından kamulaştırılmaksızın yol yapılmak suretiyle fiilen el atıldığını ileri sürerek kamulaştırmasız el atma nedenine dayalı tazminat talep etmiş, ıslah dilekçesi ile 17.08.1968 tarihli ve ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 44.780, 30... 'lik kısma ilişkin tüm talep ve dava haklarını saklı tutmak kaydıyla, 1969/1 15... /116 sayılı kamu yararı kararı uyarınca kamulaştırılmasına karar verilen 27.322, 00... ve 404, 00... olmak üzere toplam 27.726, 00... 'lik kısımda yalnızca mirasbırakanları ...'dan gelen paylarının, ████████ sayılı kamu yararı kararı ile kamulaştırılmasına karar verilen 2.243, 00... 'lik kısımda ise hem mirasbırakanları ...'dan gelen paylarının hem de davacılardan ... ve ... yönünden mirasbırakanları ...’in bağımsız hissesi olan ████████ payı oranında tazminata hükmedilmesini talep etmiştir. Özel Daire bozma kararında ...’in taşınmazdaki bağımsız ████████ payı yönünden hükmedilen tazminatta bir isabetsizlik görülmediği açıklanmak suretiyle anılan talep uyuşmazlık dışı kalmış olup, muris ...'dan gelen paylar yönünden yapılan kamulaştırma işleminin kesinleşip kesinleşmediği hususu direnme konusu uyuşmazlığı oluşturmaktadır.

11. Yukarıda açıklanan mevzuat hükümleri ışığında davacıların mirasbırakanı ...'dan gelen paylar yönünden yapılan incelemede, 1969/1 15... /116 sayılı kamu yararı kararıyla kamulaştırılan taşınmaz bölümü için düzenlenen 61 54... yevmiye numaralı noter tebligatları davacıların mirasbırakanı ...'ya 28.07.1969 tarihinde bizzat tebliğ edilmiştir. ████████ sayılı kamu yararı kararıyla kamulaştırılan taşınmaz için düzenlenen 1727 yevmiye numaralı noter tebligatı ise davacıların mirasbırakanı ...'ya 26.02.1970 tarihinde bizzat tebliğ edilmiştir. Davacılar murisi kamulaştırma işlemini, tebligatların yapıldığı 28.07.19 69... .02.1970 tarihlerinde öğrenmiş olup, buna göre davanın hak düşürücü süre içinde açılmadığının kabulü zorunludur.

12. Hâl böyle olunca İlk Derece Mahkemesince, aynı yöne işaret eden ve Hukuk Genel Kurulunca da benimsenen Özel Daire bozma kararına uyularak, davacılar mirasbırakanı ...'ya yapılan tebligat işlemlerinin geçerli olduğu, bu itibarla kamulaştırma işleminin öğrenildiği tarihten sonra davanın hak düşürücü süre içinde açılmadığı gözönünde tutulmak suretiyle davanın ...'dan gelen paylar yönünden hak düşürücü süreden reddine karar verilmesi gerekirken, yanılgılı gerekçe ile davanın kabulüne ilişkin önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırıdır.

13. Bu nedenle direnme kararı bozulmalıdır.

VII. KARAR

Davalı ... vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile direnme kararının Özel Daire bozma kararında gösterilen nedenlerden dolayı 6100 sayılı Kanun'un 371. maddesi gereğince BOZULMASINA,

Dosyanın 6100 sayılı Kanun'un 373. maddesinin 1. fıkrası uyarınca İlk Derece Mahkemesine, karardan bir örneğin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine,

10.12.2025 tarihinde oy birliğiyle kesin olarak karar verildi.